Người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc
Phân tích người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc theo Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13).
Điều 644. Người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc 1. Những người sau đây vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật, trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng phần di sản ít hơn hai phần ba suất đó: a) Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng; b) Con thành niên mà không có khả năng lao động. 2. Quy định tại khoản 1 Điều này không áp dụng đối với người từ chối nhận di sản theo quy định tại Điều 620 hoặc họ là những người không có quyền hưởng di sản theo quy định tại khoản 1 Điều 621 của Bộ luật này.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
1. Nội dung Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015
Nội dung Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015
Điều 644 quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc. Khoản 1 xác định hai nhóm người vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, nếu di sản được chia theo pháp luật, trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ được cho hưởng phần ít hơn mức đó: (a) con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng; (b) con đã thành niên mà không có khả năng lao động.
Khoản 2 loại trừ hai trường hợp: người từ chối nhận di sản theo Điều 620 và người không có quyền hưởng di sản theo khoản 1 Điều 621. Đây là giới hạn hợp lý, tránh áp dụng đặc quyền cho người đã tự nguyện từ bỏ hoặc bị pháp luật tước quyền thừa kế.
Phân tích. Điều 644 là chế định hạn chế quyền tự định đoạt của người lập di chúc (Điều 626) nhằm bảo vệ người thân thuộc diện dễ bị tổn thương, phù hợp nguyên tắc nhân đạo và đạo đức xã hội tại khoản 2 Điều 3. Mức hưởng là mức tối thiểu, không phải mức cố định: nếu di chúc đã cho hưởng từ hai phần ba suất trở lên thì không điều chỉnh. Suất thừa kế theo pháp luật xác định theo Điều 650, Điều 651: chia đều di sản cho những người thừa kế cùng hàng thừa kế thứ nhất.
Ví dụ. Ông A chết, di sản 900 triệu đồng, hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ B, con chưa thành niên C và con thành niên D. Suất theo pháp luật là 300 triệu đồng; mức tối thiểu của B và C là 200 triệu đồng mỗi người. Nếu di chúc để toàn bộ 900 triệu đồng cho D, B và C vẫn được hưởng 200 triệu đồng mỗi người; phần còn lại 500 triệu đồng chia theo di chúc. Nếu C đã từ chối nhận di sản theo Điều 620 thì mất quyền hưởng theo Điều 644.
Lưu ý thực tiễn. Khi giải quyết tranh chấp, Tòa án xác định thời điểm mở thừa kế, di sản thực tế, hàng thừa kế và tình trạng "không có khả năng lao động" của con đã thành niên; việc trích phần tối thiểu thực hiện trước khi chia phần theo di chúc.
2. Điều kiện và thủ tục áp dụng
Điều kiện áp dụng. Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) xác lập cơ chế bảo vệ tối thiểu cho nhóm thừa kế huyết thống, hôn nhân thân thiết. Quyền phát sinh khi hội đủ: (i) có di chúc hợp pháp theo Điều 630 và thời điểm mở thừa kế đã đến (Điều 611); (ii) chủ thể thuộc khoản 1 Điều 644 — con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng, con đã thành niên không có khả năng lao động; (iii) họ không thuộc trường hợp từ chối nhận di sản (Điều 620) hoặc không có quyền hưởng di sản (khoản 1 Điều 621); (iv) phần di chúc dành cho họ thấp hơn hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật.
Thủ tục. Di sản được xác định theo Điều 612; người thừa kế theo pháp luật theo Điều 651. Một suất thừa kế theo pháp luật bằng tổng di sản chia đều cho số người thừa kế theo pháp luật tại thời điểm mở thừa kế (Điều 613). Người thuộc Điều 644 được hưởng mức sàn bằng 2/3 suất đó; nếu di chúc chia cho họ thấp hơn, phần còn thiếu được trích từ khối di sản chia theo di chúc để bù cho đủ. Các bên có thể lập văn bản thỏa thuận phân chia, công chứng; nếu phát sinh tranh chấp, Tòa án giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự, trong thời hiệu quy định tại Điều 623.
Ví dụ thực tiễn. Ông A có vợ và hai con, một con chưa thành niên. Di chúc để toàn bộ tài sản cho cháu nội. Di sản 900 triệu, ba người thừa kế theo pháp luật. Một suất là 300 triệu; 2/3 suất bằng 200 triệu. Người vợ và con chưa thành niên mỗi người được hưởng tối thiểu 200 triệu, trích từ khối di sản lẽ ra chia theo di chúc. Con đã thành niên có khả năng lao động không thuộc đối tượng bảo vệ.
3. Lưu ý thực tiễn
Thực tiễn giải quyết tranh chấp thừa kế cho thấy Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) thường được viện dẫn khi người lập di chúc loại trừ hoặc cho hưởng quá ít đối với những người thân thiết nhất. Áp dụng đúng điều luật này cần lưu ý:
Thứ nhất, di chúc phải hợp pháp. Người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc chỉ được hưởng 2/3 suất thừa kế theo pháp luật khi tồn tại di chúc hợp pháp. Nếu di chúc vô hiệu, di sản chia theo pháp luật, không đặt vấn đề 2/3 suất.
Thứ hai, chỉ điều chỉnh khi người đó không được cho hưởng hoặc được cho hưởng ít hơn 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật. Nếu di chúc đã dành cho họ mức bằng hoặc cao hơn, ý chí người lập di chúc được tôn trọng nguyên vẹn.
Thứ ba, suất thừa kế theo pháp luật chỉ mang tính giả định — chia cho những người thừa kế theo pháp luật, loại trừ người đã chết cùng thời điểm, người từ chối nhận di sản, người không được quyền hưởng di sản. Sai bước này dẫn đến xác định sai phần 2/3.
Thứ tư, chứng cứ quyết định. Con đã thành niên "không có khả năng lao động" phải được chứng minh bằng kết luận giám định, giấy xác nhận khuyết tật, hồ sơ bệnh án. Ví dụ: di chúc để toàn bộ nhà cho con út, không cho vợ đã già yếu, không thu nhập; Tòa án xác định 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật, trích phần cho người vợ trước, phần còn lại chia theo di chúc.
Thứ năm, trình tự chia. Phải trừ nghĩa vụ tài sản và chi phí mai táng của người chết, xác định phần di sản dùng vào việc thờ cúng, rồi mới tính phần được hưởng của từng người; đồng thời lưu ý thời hiệu yêu cầu chia di sản theo Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015.
Cuối cùng, nên ưu tiên thỏa thuận trên tinh thần thiện chí, trung thực (khoản 3 Điều 3); tập quán chỉ được áp dụng khi pháp luật không quy định và không trái nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự (Điều 5).
4. Kết luận
Kết luận. Chế định người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc tại Điều 644 Bộ luật Dân sự năm 2015 (91/2015/QH13) thể hiện sự dung hòa giữa hai nguyên tắc nền tảng: quyền tự định đoạt của người để lại di sản và trách nhiệm bảo đảm tối thiểu đối với những người có quan hệ huyết thống, hôn nhân gần gũi, yếu thế. Theo đó, con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng; con đã thành niên mà không có khả năng lao động vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật, trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng phần di sản ít hơn hai phần ba suất đó; trừ trường hợp họ từ chối nhận di sản theo Điều 620 hoặc thuộc diện không có quyền hưởng di sản theo khoản 1 Điều 621.
Đây là quy định mang tính mệnh lệnh, tự động phát sinh hiệu lực mà không cần thỏa thuận, không phụ thuộc ý chí của những người thừa kế khác. Về thực tiễn, giả sử một người lập di chúc để toàn bộ di sản cho một người con, thì người vợ hoặc chồng cùng các con chưa thành niên vẫn được xác định phần hưởng tối thiểu theo công thức hai phần ba của một suất chia theo pháp luật; phần còn lại mới được phân chia theo nội dung di chúc. Khi giải quyết tranh chấp, Tòa án phải xác định diện và hàng thừa kế theo pháp luật, tính một suất thừa kế theo pháp luật, sau đó mới xác định phần di sản mà người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc được hưởng, và trích phần đó ra trước khi chia theo di chúc.
Như vậy, Điều 644 vừa giới hạn hợp lý quyền tự do lập di chúc, vừa bảo vệ người thân thiết, yếu thế khỏi nguy cơ bị tước đoạt hoàn toàn quyền lợi, phù hợp với các nguyên tắc cơ bản tại Điều 3 Bộ luật Dân sự năm 2015 và mục tiêu công nhận, tôn trọng, bảo vệ quyền dân sự tại Điều 2. Việc áp dụng cần tuân thủ đúng các trường hợp loại trừ do luật định, bảo đảm không mở rộng tùy tiện phạm vi người được hưởng, cũng không thu hẹp quyền tự định đoạt của người lập di chúc ngoài khuôn khổ pháp luật cho phép.
Lưu ý khi áp dụng
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
- Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) - Điều 644