Bình luận Điều 24 Bộ luật Dân sự 2015: Hạn chế năng lực hành vi dân sự

Dân sự · Công ty Luật Minh Bạch · Cập nhật 2026/10

Điều 24. Hạn chế năng lực hành vi dân sự 1. Người nghiện ma túy, nghiện các chất kích thích khác dẫn đến phá tán tài sản của gia đình thì theo yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan, Tòa án có thể ra quyết định tuyên bố người này là người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự. Tòa án quyết định người đại diện theo pháp luật của người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự và phạm vi đại diện. 2. Việc xác lập, thực hiện giao dịch dân sự liên quan đến tài sản của người bị Tòa án tuyên bố hạn chế năng lực hành vi dân sự phải có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật, trừ giao dịch nhằm phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày hoặc luật liên quan có quy định khác. 3. Khi không còn căn cứ tuyên bố một người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự thì theo yêu cầu của chính người đó hoặc của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan, Tòa án ra quyết định hủy bỏ quyết định tuyên bố hạn chế năng lực hành vi dân sự. Mục 2. QUYỀN NHÂN THÂN

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

1. Nội dung Điều 24 Bộ luật Dân sự 2015

Cấu trúc ba khoản. Điều 24 Bộ luật Dân sự 2015 quy định chế định hạn chế năng lực hành vi dân sự theo trình tự thời gian của một quan hệ pháp lý: khoản 1 xác lập căn cứ và thẩm quyền tuyên bố; khoản 2 quy định hệ quả pháp lý đối với giao dịch; khoản 3 quy định cơ chế chấm dứt khi căn cứ không còn.

Khoản 1 — căn cứ và thẩm quyền. Điều luật đòi hỏi hai điều kiện cộng gộp: người đó nghiện ma túy hoặc nghiện các chất kích thích khác, và tình trạng nghiện dẫn đến phá tán tài sản của gia đình. Nghiện đơn thuần chưa đủ; phải có hệ quả tài chính thực tế đối với gia đình. Thẩm quyền tuyên bố thuộc về Tòa án, chỉ phát sinh khi có yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc cơ quan, tổ chức hữu quan — Tòa án không tự khởi xướng. Cùng với quyết định tuyên bố, Tòa án xác định người đại diện theo pháp luật và phạm vi đại diện.

Khoản 2 — hệ quả đối với giao dịch. Người bị tuyên bố hạn chế năng lực hành vi dân sự không mất năng lực hành vi; năng lực bị giới hạn theo phạm vi tài sản. Giao dịch liên quan đến tài sản phải có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật. Điều luật loại trừ hai nhóm: giao dịch nhằm phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày, và trường hợp luật liên quan có quy định khác. Đây là quy định cân bằng giữa bảo vệ tài sản gia đình và tôn trọng tự do dân sự tối thiểu của cá nhân.

Khoản 3 — chấm dứt hạn chế. Khi căn cứ tuyên bố không còn, Tòa án ra quyết định hủy bỏ theo yêu cầu của chính người bị hạn chế, của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc cơ quan, tổ chức hữu quan. Cơ chế này bảo đảm tính có thời hạn của biện pháp, tránh biến hạn chế năng lực thành hình phạt vĩnh viễn.

2. Ý nghĩa và nguyên tắc áp dụng

Ý nghĩa. Điều 24 Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) là cơ chế bảo vệ tài sản gia đình và chính người nghiện, đồng thời tôn trọng quyền tự định đoạt của cá nhân. Hạn chế năng lực hành vi dân sự không tước quyền công dân, không làm mất năng lực hành vi; người bị tuyên bố vẫn có năng lực hành vi dân sự nhưng bị giới hạn ở giao dịch liên quan đến tài sản. Điều luật cân bằng hai lợi ích: bảo vệ người yếu thế, gia đình trước nguy cơ phá tán tài sản, và hạn chế can thiệp tối đa vào tự do dân sự.

Nguyên tắc áp dụng.

• Chỉ Tòa án tuyên bố. Khoản 1 Điều 24 trao thẩm quyền duy nhất cho Tòa án; cơ quan, tổ chức khác không có quyền quyết định.
• Căn cứ chặt chẽ. Phải hội đủ hai điều kiện: (i) nghiện ma túy hoặc chất kích thích khác; (ii) dẫn đến phá tán tài sản của gia đình. Nghiện đơn thuần chưa đủ.
• Khởi kiện theo yêu cầu. Chỉ người có quyền, lợi ích liên quan hoặc cơ quan, tổ chức hữu quan mới có quyền yêu cầu; Tòa án không tự khởi xướng.
• Xác định người đại diện và phạm vi đại diện. Tòa án quyết định người đại diện theo pháp luật và phạm vi đại diện (khoản 1), bảo đảm kiểm soát cụ thể, không mở rộng tùy tiện.
• Giới hạn phạm vi hạn chế. Khoản 2 chỉ ràng buộc giao dịch liên quan đến tài sản; loại trừ giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày hoặc luật liên quan quy định khác. Giao dịch nhân thân (kết hôn, ly hôn, nuôi con) không bị hạn chế.
• Có thể hủy bỏ. Khoản 3 cho phép hủy bỏ khi không còn căn cứ, theo yêu cầu của chính người đó, người có quyền, lợi ích liên quan hoặc cơ quan, tổ chức hữu quan — bảo đảm tính khắc phục, không phải chế tài vĩnh viễn.

Ví dụ thực tiễn. A nghiện ma túy, nhiều lần bán xe, rút tiền tiết kiệm của gia đình để mua ma túy khiến gia đình phá sản. Vợ A yêu cầu Tòa án tuyên bố A bị hạn chế năng lực hành vi dân sự. Tòa án chấp nhận, chỉ định vợ A làm người đại diện theo pháp luật. Sau đó A muốn bán mảnh đất chung: cần sự đồng ý của vợ A. Nhưng A tự mua thuốc, quần áo phục vụ sinh hoạt hàng ngày: không cần đồng ý. Khi A cai nghiện thành công, A hoặc vợ có quyền yêu cầu Tòa án hủy bỏ quyết định theo khoản 3 Điều 24.

3. Tình huống thực tiễn và lưu ý khi vận dụng

Tình huống thực tiễn. Ông A nghiện ma túy, nhiều lần bán tài sản chung của gia đình để mua ma túy, khiến gia đình phá tán tài sản. Vợ ông A có quyền, lợi ích liên quan, yêu cầu Tòa án tuyên bố ông A bị hạn chế năng lực hành vi dân sự theo khoản 1 Điều 24 Bộ luật Dân sự 2015. Tòa án ra quyết định tuyên bố, đồng thời quyết định người đại diện theo pháp luật và phạm vi đại diện. Sau đó, ông A xác lập giao dịch liên quan đến tài sản (bán xe máy) mà không có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật; giao dịch này không thuộc trường hợp phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày, nên có thể bị vô hiệu theo khoản 2 Điều 24. Khi ông A cai nghiện thành công, không còn căn cứ tuyên bố, ông A hoặc người có quyền, lợi ích liên quan yêu cầu Tòa án hủy bỏ quyết định theo khoản 3 Điều 24.

Lưu ý khi vận dụng.

• Điều kiện tuyên bố: phải hội đủ hai yếu tố — người nghiện ma túy, nghiện các chất kích thích khác và dẫn đến phá tán tài sản của gia đình. Chỉ nghiện mà chưa gây phá tán tài sản thì chưa đủ căn cứ.
• Chủ thể yêu cầu: người có quyền, lợi ích liên quan hoặc cơ quan, tổ chức hữu quan. Tòa án chỉ tuyên bố khi có yêu cầu, không tự khởi xướng.
• Hệ quả pháp lý: không tước năng lực hành vi dân sự hoàn toàn; người bị hạn chế vẫn tự xác lập, thực hiện giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày. Giao dịch liên quan đến tài sản khác phải có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật (khoản 2 Điều 24).
• Phạm vi đại diện: do Tòa án quyết định, không đương nhiên bao trùm toàn bộ giao dịch.
• Hủy bỏ: khi không còn căn cứ, Tòa án ra quyết định hủy bỏ theo khoản 3 Điều 24; cần phân biệt với trường hợp mất năng lực hành vi dân sự (Điều 22) và người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi (Điều 23).

Lưu ý khi áp dụng

Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:

• Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) - Điều 24

Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn pháp lý chính thức. Vụ việc của bạn cần được luật sư đánh giá trên hồ sơ cụ thể. Gửi thông tin vụ việc tại đây hoặc gọi 0987 892 333.