Những trường hợp thừa kế theo pháp luật
Phân tích những trường hợp thừa kế theo pháp luật theo Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13).
Điều 650. Những trường hợp thừa kế theo pháp luật 1. Thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong trường hợp sau đây: a) Không có di chúc; b) Di chúc không hợp pháp; c) Những người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế; d) Những người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc mà không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản. 2. Thừa kế theo pháp luật cũng được áp dụng đối với các phần di sản sau đây: a) Phần di sản không được định đoạt trong di chúc; b) Phần di sản có liên quan đến phần của di chúc không có hiệu lực pháp luật; c) Phần di sản có liên quan đến người được thừa kế theo di chúc nhưng họ không có quyền hưởng di sản, từ chối nhận di sản, chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; liên quan đến cơ quan, tổ chức được hưởng di sản theo di chúc, nhưng không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
1. Nội dung Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015
Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) quy định các trường hợp thừa kế theo pháp luật. Đây là căn cứ xác định di sản được chia theo hàng thừa kế khi di chúc không tồn tại hoặc không phát sinh hiệu lực toàn bộ hay một phần.
Khoản 1 Điều 650 xác định bốn trường hợp áp dụng thừa kế theo pháp luật đối với toàn bộ di sản: không có di chúc; di chúc không hợp pháp; người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc, cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế; người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.
Khoản 2 Điều 650 quy định thừa kế theo pháp luật cũng được áp dụng đối với các phần di sản: phần di sản không được định đoạt trong di chúc; phần di sản có liên quan đến phần của di chúc không có hiệu lực pháp luật; phần di sản có liên quan đến người được thừa kế theo di chúc nhưng họ không có quyền hưởng di sản, từ chối nhận di sản, chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; liên quan đến cơ quan, tổ chức được hưởng di sản theo di chúc nhưng không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.
Ví dụ thực tiễn: ông A lập di chúc để lại nhà đất cho con trai B, phần tiền gửi ngân hàng không định đoạt. B chết trước A. Phần nhà đất liên quan đến người thừa kế chết trước, phần tiền gửi không được định đoạt, cả hai đều chia theo pháp luật cho những người thuộc hàng thừa kế.
Quy định này bảo đảm di sản luôn được định đoạt, tránh bỏ sót và bảo vệ quyền lợi người thừa kế hợp pháp.
2. Điều kiện và thủ tục áp dụng
Điều kiện về thời điểm mở thừa kế. Điều 650 vận hành gắn với thời điểm mở thừa kế quy định tại Điều 611 Bộ luật Dân sự 2015 — thời điểm người có tài sản chết, hoặc ngày được xác định theo khoản 2 Điều 71 khi Tòa án tuyên bố một người là đã chết. Đây là mốc pháp lý quyết định: mọi đánh giá về hiệu lực di chúc, về sự tồn tại của người thừa kế và của cơ quan, tổ chức hưởng di sản đều tính tại thời điểm này, không phải thời điểm lập di chúc hay thời điểm chia di sản.
Điều kiện về tư cách người thừa kế. Theo Điều 613 Bộ luật Dân sự 2015, người thừa kế là cá nhân phải còn sống vào thời điểm mở thừa kế, hoặc sinh ra và còn sống sau thời điểm mở thừa kế nhưng đã thành thai trước khi người để lại di sản chết. Với người thừa kế không phải cá nhân, phải tồn tại vào thời điểm mở thừa kế. Điều kiện này giải thích điểm c khoản 1 Điều 650: người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc, hoặc cơ quan, tổ chức không còn tồn tại, thì phần di sản liên quan chuyển sang thừa kế theo pháp luật.
Điều kiện về xác định hàng thừa kế. Khi đã xác định di sản chia theo pháp luật, việc phân chia thực hiện theo Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015 với ba hàng thừa kế: hàng thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi; hàng thứ hai gồm ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột và cháu ruột trong trường hợp người chết là ông bà; hàng thứ ba gồm cụ nội, cụ ngoại, bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột, cháu ruột và chắt ruột tương ứng. Người cùng hàng hưởng phần bằng nhau; hàng sau chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng trước.
Điều kiện về thừa kế thế vị. Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015 bổ sung cơ chế đặc biệt: khi con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản, cháu được hưởng phần mà cha hoặc mẹ của cháu lẽ ra được hưởng nếu còn sống. Cơ chế này không làm thay đổi hàng thừa kế mà thay thế vị trí người thừa kế đã chết.
Thủ tục áp dụng. Trình tự thực hiện gồm: xác định thời điểm và địa điểm mở thừa kế theo Điều 611; xác định di sản theo Điều 612; xác định những người thừa kế theo pháp luật và hàng thừa kế theo Điều 651; lập văn bản thoả thuận phân chia hoặc yêu cầu Tòa án phân chia theo Điều 660 nếu không thoả thuận được. Trước khi phân chia phải thanh toán nghĩa vụ tài sản của người chết theo thứ tự ưu tiên tại Điều 658.
3. Lưu ý thực tiễn
Xác định đúng thời điểm mở thừa kế. Điều 650 BLDS 2015 gắn việc áp dụng thừa kế theo pháp luật với thời điểm mở thừa kế. Cơ quan, tổ chức được hưởng theo di chúc phải còn tồn tại tại thời điểm này (điểm c khoản 1); nếu đã giải thể, sáp nhập trước đó thì phần di sản chuyển sang thừa kế theo pháp luật.
Phân biệt thừa kế theo pháp luật toàn bộ và một phần. Khoản 1 áp dụng khi không có di chúc hoặc di chúc vô hiệu toàn bộ. Khoản 2 chỉ áp dụng cho phần di sản cụ thể: phần không định đoạt, phần gắn với phần di chúc vô hiệu, phần gắn với người thừa kế theo di chúc chết trước, chết cùng thời điểm, không có quyền hưởng hoặc từ chối nhận. Thực tiễn xét xử đòi hỏi tách bạch hai trường hợp này để xác định đúng phạm vi di sản chia theo pháp luật.
Ví dụ. Ông A lập di chúc để lại 1/2 căn nhà cho con trai B, phần còn lại không định đoạt. B chết trước ông A. Hệ quả: phần 1/2 định đoạt cho B không có hiệu lực do B chết trước người lập di chúc (điểm c khoản 1, điểm c khoản 2 Điều 650); phần không định đoạt cũng chia theo pháp luật (điểm a khoản 2). Toàn bộ di sản được chia theo pháp luật cho những người thuộc hàng thừa kế.
Lưu ý về di chúc vô hiệu một phần. Khi di chúc chỉ vô hiệu một phần, chỉ phần liên quan mới chia theo pháp luật (điểm b khoản 2); phần còn lại vẫn thực hiện theo di chúc. Cần giám định, đối chiếu chữ ký, năng lực hành vi của người lập di chúc để kết luận chính xác phạm vi vô hiệu.
Lưu ý về từ chối nhận di sản. Việc từ chối phải lập thành văn bản theo quy định; nếu hợp lệ, phần của người từ chối mới chuyển sang thừa kế theo pháp luật theo điểm d khoản 1 và điểm c khoản 2 Điều 650. Tránh nhầm lẫn với trường hợp người thừa kế không được hưởng do vi phạm quy định về quyền hưởng di sản.
4. Kết luận
Thừa kế theo pháp luật là phương thức thừa kế mang tính bổ sung, được áp dụng khi không thể phân chia di sản theo di chúc. Theo khoản 1 Điều 650 Bộ luật Dân sự năm 2015, thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong bốn trường hợp: không có di chúc; di chúc không hợp pháp; những người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc, hoặc cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế; những người được chỉ định thừa kế mà không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.
Điểm đáng lưu ý là khoản 2 Điều 650 mở rộng phạm vi áp dụng: ngay cả khi có di chúc hợp pháp, thừa kế theo pháp luật vẫn được áp dụng đối với phần di sản không được định đoạt, phần di sản liên quan đến phần di chúc không có hiệu lực pháp luật, hoặc phần di sản liên quan đến người thừa kế theo di chúc nhưng họ không có quyền hưởng, từ chối nhận, chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc.
Ví dụ thực tiễn: ông A lập di chúc hợp pháp cho toàn bộ căn nhà cho con trai B. B từ chối nhận di sản. Khi đó, căn nhà không được xử lý theo di chúc mà được chia theo pháp luật cho những người thừa kế theo hàng thừa kế tại Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015.
Như vậy, Điều 650 thể hiện nguyên tắc tôn trọng ý chí của người lập di chúc, đồng thời bảo đảm mọi di sản đều được phân chia, không để tài sản bỏ trống, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của những người thừa kế theo pháp luật. Việc xác định đúng trường hợp áp dụng thừa kế theo pháp luật là cơ sở pháp lý quan trọng để giải quyết tranh chấp thừa kế, phân chia di sản công bằng, đúng pháp luật.
Lưu ý khi áp dụng
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
- Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) - Điều 650