Bình luận Điều 120 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015: Kê biên tài sản đang tranh chấp
Phân tích Điều 120 BLTTDS 2015 ve kê biên tài sản đang tranh chấp trong tố tụng dân sự.
Điều 120. Kê biên tài sản đang tranh chấp 1. Kê biên tài sản đang tranh chấp được áp dụng nếu trong quá trình giải quyết vụ án có căn cứ cho thấy người giữ tài sản đang tranh chấp có hành vi tẩu tán, hủy hoại tài sản. 2. Tài sản bị kê biên có thể được thu giữ, bảo quản tại cơ quan thi hành án dân sự hoặc lập biên bản giao cho một bên đương sự hoặc người thứ ba quản lý cho đến khi có quyết định của Tòa án.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
1. Nội dung Điều 120 BLTTDS 2015
Điều 120 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định biện pháp khẩn cấp tạm thời kê biên tài sản đang tranh chấp, gồm hai nội dung cốt lõi.
Thứ nhất, điều kiện áp dụng (khoản 1). Kê biên chỉ được áp dụng khi đang giải quyết vụ án mà có căn cứ cho thấy người giữ tài sản đang tranh chấp có hành vi tẩu tán hoặc hủy hoại tài sản. Hai dấu hiệu này mang tính bắt buộc: chỉ cần một trong hai hành vi, không đòi hỏi cả hai. "Căn cứ" không nhất thiết là chứng cứ đã được xác minh đầy đủ; có thể là thông tin, tài liệu ban đầu cho thấy nguy cơ thực tế. Ví dụ: nguyên đơn cung cấp video bị đơn đang tháo dỡ, chuyển máy móc khỏi xưởng đang tranh chấp — đủ căn cứ để Tòa án ra quyết định kê biên.
Thứ hai, phương thức quản lý tài sản bị kê biên (khoản 2). Điều luật mở ba lựa chọn: (i) thu giữ, bảo quản tại cơ quan thi hành án dân sự; (ii) lập biên bản giao cho một bên đương sự quản lý; (iii) giao cho người thứ ba quản lý. Tài sản được giữ cho đến khi có quyết định của Tòa án. Việc lựa chọn phương thức phụ thuộc tính chất tài sản: tiền, giấy tờ có giá thường thu giữ tại cơ quan thi hành án; bất động sản, máy móc cồng kềnh thường giao đương sự hoặc người thứ ba giữ, kèm biên bản và nghĩa vụ bảo quản.
Hệ quả pháp lý. Kê biên là biện pháp khẩn cấp tạm thời theo Điều 111 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, do đó tuân thủ trình tự tại Điều 133: người yêu cầu phải có đơn, có thể phải thực hiện biện pháp bảo đảm; Tòa án ra quyết định trong thời hạn luật định. Người giữ tài sản bị kê biên không được chuyển dịch, tẩu tán; hành vi vi phạm có thể bị xử lý theo Điều 489 về xử lý hành vi cản trở, chống đối.
Thực tiễn, Tòa án thường yêu cầu đương sự bổ sung tài liệu chứng minh dấu hiệu tẩu tán trước khi ra quyết định, tránh kê biên tràn lan ảnh hưởng quyền của người giữ tài sản.
2. Phân tích quy định pháp luật
Điều 120 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định về kê biên tài sản đang tranh chấp — một biện pháp khẩn cấp tạm thời nhằm bảo toàn khối tài sản tranh chấp trong quá trình giải quyết vụ án. Điều luật xác lập hai điều kiện áp dụng mang tính cộng gộp. Thứ nhất, phải có căn cứ cho thấy nguy cơ xâm hại tài sản. Thứ hai, người giữ tài sản đang tranh chấp phải có hành vi tẩu tán hoặc hủy hoại tài sản. Thiếu một trong hai yếu tố, Tòa án không có cơ sở kê biên.
Cách diễn đạt này giới hạn phạm vi rất chặt. Đối tượng bị kê biên chỉ là tài sản đang tranh chấp, không mở rộng sang tài sản khác của đương sự. Mục đích biện pháp chỉ nhằm đối phó hành vi tẩu tán, hủy hoại, không dùng để bảo đảm chung cho nghĩa vụ tiền tệ. Khái niệm "người giữ tài sản" rộng hơn "bị đơn": có thể là nguyên đơn, người thứ ba đang chiếm giữ, quản lý tài sản.
Khoản 2 Điều 120 quy định ba phương thức xử lý tài sản sau kê biên: thu giữ, bảo quản tại cơ quan thi hành án dân sự; lập biên bản giao cho một bên đương sự; hoặc giao người thứ ba quản lý. Cả ba đều kéo dài "cho đến khi có quyết định của Tòa án". Cụm từ này xác lập điểm chấm dứt, ngăn tình trạng kê biên treo vô thời hạn, đồng thời buộc Tòa án phải quyết định dứt điểm về tài sản. Việc giao tài sản phải lập biên bản — bảo đảm tính chứng cứ và xác định trách nhiệm của người quản lý.
Ví dụ thực tiễn: vụ tranh chấp quyền sử dụng đất, bị đơn đang giữ giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và có biểu hiện thỏa thuận chuyển nhượng, tháo dỡ nhà gắn liền với đất. Đây là căn cứ thỏa mãn cả hai điều kiện của khoản 1, Tòa án ra quyết định kê biên. Ngược lại, nghi ngờ chung chung, không gắn với hành vi cụ thể nào, không đủ cơ sở áp dụng.
Quy định tại Điều 120 thể hiện cân bằng giữa bảo vệ tài sản tranh chấp và hạn chế xâm phạm quyền định đoạt của đương sự.
3. Thực tiễn áp dụng và lưu ý
Thực tiễn áp dụng và lưu ý
Điều 120 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 đặt hai điều kiện tích lũy: (i) đang giải quyết vụ án; (ii) có căn cứ cho thấy người giữ tài sản tranh chấp có hành vi tẩu tán, hủy hoại. Thiếu một điều kiện, không kê biên.
Thực tiễn áp dụng. Tranh chấp thừa kế nhà đất, một đồng thừa kế đang giữ giấy tờ, có biểu hiện bán, chuyển nhượng, tháo dỡ — Tòa ra quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời kê biên theo Điều 120. Tài sản sau kê biên được thu giữ, bảo quản tại cơ quan thi hành án dân sự, hoặc lập biên bản giao một bên đương sự, người thứ ba quản lý cho đến khi có quyết định của Tòa án (khoản 2). Thực tế phổ biến: giao cho đương sự không có tranh chấp trực tiếp hoặc chính quyền địa phương, cơ quan quản lý nhà nước về tài sản giữ, kèm biên bản ghi rõ tình trạng, số lượng.
Lưu ý. Một, "căn cứ" phải cụ thể, kiểm chứng — không suy đoán: chứng cứ hành vi chào bán, thông báo chuyển nhượng, biên bản xác minh. Hai, kê biên tài sản đang tranh chấp phải cân đối với nguyên tắc bồi thường thiệt hại do áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời không đúng (Điều 112). Ba, phải tuân thủ trình tự Điều 111, 133: người yêu cầu có nghĩa vụ chứng minh, có thể phải nộp chứng từ bảo lãnh; quyết định phải xác định rõ tài sản, người quản lý, cách thức bảo quản. Bốn, thẩm quyền ra quyết định đúng cấp, đúng thời hạn; thay đổi, hủy bỏ khi căn cứ không còn. Năm, việc giao tài sản cho đương sự quản lý cần có cam kết chịu trách nhiệm, tránh tẩu tán tiếp. Sáu, thời điểm kê biên phải lập biên bản có chứng kiến, niêm phong (nếu cần), bảo đảm giá trị chứng cứ về sau.
Sự cẩn trọng ở khâu xác định căn cứ và giao quản lý quyết định hiệu quả của biện pháp — và giảm rủi ro bồi thường.
Lưu ý khi áp dụng
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
- Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 - Điều 120